YÜKSEL YILMAZ

Yazar : YÜKSEL YILMAZ


Nörolojik olarak riskli bebek

Prof. Dr. Yüksel Yılmaz

 

Nörolojik olarak riskli bebek nedir?

‘’Nörolojik olarak riskli bebek’’ kavramı, gebelikte, doğumda, ya da yenidoğan döneminde beyni ve sinir sistemini etkileyebilecek herhangi bir etkene maruz kalan ve beyinde, beyin işlevlerinde bozukluk gelişme olasılığı olan bebekleri tanımlamak için kullanılır. Erken ya da zamanında doğmuş, ancak yenidoğan yoğun bakım ünitesinde tedavi görmüş bebekler nörolojik olarak riskli bebeklerin en büyük grubunu oluşturur. 

Nörolojik olarak riskli bebeklerimizin toplum sağlığı yönünden önemi nedir?

Ülkemizde her yıl bir milyondan fazla (Türkiye İstatistik Kurumu verisi: 2014 yılında 1 milyon 337 bin 504 doğum) bebek doğmaktadır.  Kabaca her on bebekten biri erken doğmakta, erken ya da zamanında doğan bebeklerin azımsanmayacak bir kısmı yenidoğan yoğun bakım ünitelerinde tedavi görmektedir. Ülkemizde yenidoğan yoğun bakım yatak sayısı Sağlık Bakanlığı, üniversite ve özel hastanelerde toplam 6 bin 850 olarak bildirilmiştir (Aralık, 2014). Yenidoğan yoğun bakım ünitelerinde bebeklerin yatış süresinin ortalama 10 gün olduğu dikkate alınınca, yılda kabaca ortalama 250 bin yenidoğan bebeğin yoğun bakım ünitesinde kaldığı sonucuna ulaşılır. Tüm doğumların %10 ile 20’sinin yenidoğan yoğun bakım ünitesinde tedavi gördüğü gerçeğinden yola çıkınca da benzer rakama ulaşılır.

Nörolojik olarak riskli bebeklerde, serebral palsi, denge ve kordinasyon sorunları, gelişme geriliği, zihinsel gerilik, öğrenme güçlüğü, dikkat eksikliği, başının küçük olması, işitme kaybı, görme bozuklukları, epilepsi gibi yaşam kalitesini ve süresini etkileyecek nörolojik sorunların, ayrıca işitme kaybı ya da azlığı, görme kaybı ya da azlığı gibi sorunların ortaya çıkma olasılığı yüksektir. 

 

Serebral palsi tanısı alan çocuklarımızın önemli bir kısmında gebelikte, doğumda, ya da doğumdan sonraki erken dönemde beynin hasar görmesine yol açabilecek risk faktörü mevcuttur. Günümüzde serebral palsili çocukların üçte birinde erken doğum öyküsü vardır, gebelik haftası azaldıkça, yani bebek ne kadar erken doğmuşsa beynin hasar görme riski artar risk artar. 

 

Hem birey, hem de toplum sağlığı açısından nörolojik risk taşıyan bu bebeklerimizde gelişebilecek serebral palsi ve diğer nörolojik sorunların mümkünse önlenmesi, nörolojk sorun varsa erken dönemde saptanması ve gereken tedavinin, gerekirse rehabilitasyonun hemen başlatılması önemlidir.

Nörolojik olarak riskli bebeklerdeki risk faktörleri nelerdir?

Nörolojik olarak riskli bebeklerin olası risk faktörleri:

 

  • Anneye ve gebeliğe ait özellikler:

 

  • Anne yaşı (18 yaşından küçük ‘çocuk’ anneler ve 35 yaşından büyük anneler)
  • Takipsiz gebelikler
  • Annenin gebelikte yeterli beslenme, bakım ve tıbbi takip görmemesi
  • Annenin gebelikte alkol, sigara, madde kullanması
  • Daha önceki gebeliklerde tekrarlama ihtimali olan tıbbi sorunlar ve bebek kaybı öyküsü
  • Annenin kronik hastalıkları (şeker hastalığı, ağır astım, romatizmal hastalıklar, tansiyon yüksekliği vb) veya gebelikte yaşadığı, bebeği etkileyebilecek hastalıklar (gebelik şekeri, tansiyon yüksekliği, gebelik zehirlenmesi vb)
  • Annenin pıhtılaşma bozukluğu (hiperkoagülabilite)
  • Rahim anomalileri, rahim ağzı (serviks) yetmezliği
  • Gebelikte ciddi vaginal kanama öyküsü, düşük ve erken doğum tehdidi
  • Gebelikte bebeğin büyümesinin geri olması
  • Suyun (Bebeğin rahim içinde büyüdüğü amnios suyunun) az ya da fazla olması 
  • Kan grubu ve Rh uyuşmazlığı
  • Annenin gebelikte geçirdiği bebeği etkileyebilecek enfeksiyonlar veya enfeksiyon taşıyıcısı olması
  • Gebelikte travma (Şiddete maruz kalma, araç içi ya da dışı trafik kazası, düşme, çarpma vb)

 

-

  1. Doğuma ait özellikler    
    • Erken (Prematüre) doğum (37 haftadan erken doğan bebekler)
  • Geç doğum (Postmatüre) (42 haftadan sonar doğan bebekler) 
  • Doğum kilosunun 2500 gramdan az, 4000 gramdan fazla olması
  • Doğum kilosunun bebeğin ayına gore düşük ya da fazla olması (Örneğin 36 haftalık, 1000 gram doğan bebek, ya da 28 haftalık 2000 gram doğan bebek)
    • Bebeğin rahim içinde strese maruz kalması (Fetal distress)
    • Makat gelişi, 
  • Suların kakalı gelmesi (Mekonyumlu amnios sıvısı)
    • Kordon dolanması 
    • Sezeryan doğum, Forcepsle doğum, zor doğum, doğum travması
    • Bebeğin ilk 5 dakikada canlı, solunum ve dolaşımı yeterli olmadan doğması (Apgar skorunun birinci dakikada 4 ‘ten düşük olması) ve doğumda solunum ve dolaşım desteği gerekmesi
  • Gebelikte Ultrasonografi ile farkedilen veya doğumda fark edilen anomali (kafa anomalileri, omurga anomalileri vb)
  1. Yenidoğan Dönemine ait özellikler  - 
  • Küvözde ya da yenidoğan yoğun bakım ünitesinde kalma, kan nakli, damar yoluyla kullanılan ilaç verilmesi gibi tedavileri gerektiren tıbbi sorunlar
  • Oksijensiz kalma (Hipoksi, asfiksi)
  • Ciddi sarılık
  • Beyin kanaması, beyin damar hastalığı
  • Ventilatör (solunum cihazı) ile solunum gerektirecek tıbbi durum 
  • Solunum ve dolaşım yetmezliği
  • Nöbet geçirme (Yenidoğan konvülsiyonu)
  • Kan şekeri düşüklüğü (hipoglisemi), beslenme yetersizliği
  • Travma
  • Menenjit, ciddi enfeksiyonlar



Nörolojik olarak riskli bebekler nasıl izlenmelidir?

 

‘’Nörolojik olarak riskli bebeğin nörolojik değerlendirilmesi ve izlemi,  risk saptandığı anda başlar.’’

Riskli bebeğin nörolojik takibinde esas, sinir sisteminin hasarlanmadan, ya da en az hasar alarak, ilerde gelişebilecek kalıcı nörolojik sorunların engellenmesi, nörolojik sorun varsa erken dönemde saptanması ve mümkünse tedavisine, gerekliyse  habilitasyonuna (henüz gelişmemiş işlev ve becerilerin kazandırılması) ve rehabilitasyonuna (kaybedilmiş ya da örselenmiş beceri ve işlevlerin yeniden kazandırılması) en kısa sürede başlanmasıdır. 

Riskli bebeklerde nörolojik ve nörögelişimsel seyrini öngörmek zordur. Bubebeklerimizin erken dönemden itibaren  uygun aralarla yakın takibi, bir nörolojik sorun saptanmışsa gecikmeden gereken tedavinin ve rehabilitasyonun başlanması çocuğun sonraki yaşam süresi ve yaşam kalitesi için çok önemlidir.

Riskli bebeklerin çocuk hekimi tarafından tüm risk faktörleri bilinerek takibi esastır. Bebekten ilk sorumlu hekim, çocuk hekimidir. Hafif riskli bebeklerin büyük çoğunluğu çocuk nörolojisi takibi gerekmeden sağlıklı büyüme ve gelişme gösterebilir. Ancak, bu bebekleri izleyen çocuk hekiminin tüm riskleri, tıbbi kayıtları bilmesi, takipte ortaya çıkabilecek sorunları dikkatle izlemesi, gelişme geriliği ya da nörolojik sorun belirirse çocuk nörolojisi uzmanına yönlendirmesi uygundur.

Ağır risk grubunda olan (doğum ağırlığı 100 gramdan, doğum haftası 29  haftadan az olan, uzun süre küvözde kalmış, ağır asfiksi, beyin kanaması, ağır sarılık, uzun süre ventilatör gereksinim, yenidoğan yoğun bakımdayken veya taburcu olurken nörolojik bulgular göstermiş bebeklerin tümünün,  orta risk grubunda olan bebeklerin ise önemli bir kısmının (çocuk nöroloğu tarafından takibi gerekir. Çocuk nörolojisi takibi dışında mutlaka düzenli çocuk hekimi takibi sürmeli, bebeğin büyümesi, beslenmesi, aşıları izlenmelidir. 

Nörolojik izlem boyunca, çocuk nöroloğu, çocuk hekimi, bebek erken gelişim desteği, ya da rehabilitasyon veya habilitasyon programı alıyorsa, özel eğitim görüyorsa bu dallarla ilgili uzmanlar, ayrıca çocuk göğüs hastalıkları veya çocuk gastroenteroloji bölümlerinden ya da başka dallardan izleniyorsa bu dallardaki hekimler iletişim ve işbirliği halinde olmalıdır (Bakınız Gönül). Bazı durumlarda bebeğe yapılacak girişimler ya da uygulanacak tedavi programlarını önceliklere göre zamanlamak gerekebilir. Örneğin bebeğin yoğun nöbetleri varsa, öncelikle nöbetleri durdurmak ön plana geçer, bu sırada planlanan bir şaşılık ameliyatı sonraya alınabilir. Ya da, bebeğin solunum sorunları ön planda ise, erken gelişim desteği ya da rehabilitasyon programı solumun kapasitesini zorlamayacak şekilde planlanır, bu planlamalar bebeğe emek veren disiplinlerin işbirliği ve iletişim halinde olması ile sağlanır.

Nörolojik olarak riskli bebeğin takibi, sadece o bebeğin ve ailesinin sorunu değildir. Ülke çapında tüm riskli bebeklerin düzenli takip edilebilecekleri riskli bebek poliklinikleri ve izlem üniteleri olması, standart izlem protokolleri ile tüm bebeklerin izlenmesi ve gerekli girişimlerin yapılması ülke sağlığı açısından önem taşır.

Kaynak: Nörolojik olarak riskli bebek, Editör: Prof. Dr. Yüksel Yılmaz. Hayy Kitap, Istanbul-2016